خلاصه کتاب مصائب زندگی صادقانه: چطور به همه، مخصوصاً خودمان، دروغ می‌گوییم

آریلی با انرون شروع می‌کند و با دوستی که برای این شرکت مشاوره می‌داد اما هرگز نشانه‌های هشدار را ندید. سپس دیدگاهی رایج را زیر سؤال می‌برد: مدل سادهٔ جرم عقلانی، که می‌گوید آدم‌ها سود، احتمال گیر افتادن و مجازات را می‌سنجند. فروشگاه هدیهٔ یک مرکز هنری که داوطلبانی مهربان آن را می‌گرداندند مدام ضرر می‌داد و این ضرر کار آدم‌های زیادی بود که هر کدام کمی برمی‌داشتند، نه یک دزد بزرگ. پرسش او این است: واقعاً چه چیزی بی‌صداقتی روزمره را پیش می‌برد؟

در آزمون ماتریس، شرکت‌کنندگان در ازای پول معماهای عددی حل می‌کنند و امتیازشان را خودشان گزارش می‌دهند. وقتی فرصتش باشد، بسیاری تقلب می‌کنند، اما فقط کمی. پرداخت بیشتر برای هر پاسخ تقلب را بیشتر نکرد و کم کردن احتمال گیر افتادن هم همین‌طور؛ حتی وقتی ناظر جلسه نابینا بود، میزان تقلب تقریباً همان ماند. آریلی نتیجه می‌گیرد که حساب سود و زیان بیشتر بی‌صداقتی‌ها را توضیح نمی‌دهد. چیز دیگری مرز را تعیین می‌کند.

توجه: پژوهش فرم بیمه که در این فصل آمده، از مقاله‌ای در نشریهٔ PNAS در سال ۲۰۱۲ است که در ۲۰۲۱ به دلیل شواهدی علیه اعتبار داده‌هایش پس گرفته شد. دو نیرو ما را به دو سو می‌کشند: می‌خواهیم سود ببریم و می‌خواهیم خودمان را آدمی درستکار ببینیم. ضریب توجیه همان فاصلهٔ میان این دو است: تقلب به اندازه‌ای که سودی ببریم و هنوز خودمان را آدم خوبی بدانیم. این فاصله وقتی یک قدم از پول نقد دور باشیم بزرگ‌تر می‌شود. در یک خوابگاه، قوطی‌های نوشابه در یخچال‌های مشترک ناپدید شدند اما اسکناس‌ها دست‌نخورده ماندند، و در آزمایش‌های او آدم‌ها برای ژتون بیشتر از پول نقد دروغ گفتند.

گلف داور ندارد و بازیکن‌ها خودشان دربارهٔ خودشان قضاوت می‌کنند، درست مثل بسیاری از ما در محل کار. در نظرسنجی‌ای از گلف‌بازها، جابه‌جا کردن توپ به اندازهٔ چند سانتی‌متر با چوب گلف پذیرفتنی‌تر از هل دادنش با کفش به نظر می‌رسید و برداشتنش با دست از همه کمتر پذیرفتنی بود. ضربهٔ دوباره در سوراخ اول راحت‌تر از اواسط بازی توجیه می‌شد. و گلف‌بازها دیگران را بیشتر از خودشان اهل دور زدن قانون می‌دانستند.

تعارض منافع نگاه آدم‌های درستکار را هم کج می‌کند. آریلی از دندانپزشکی با تجهیزات گران‌قیمت تازه می‌گوید و از تجربهٔ خودش به‌عنوان شاهد کارشناسِ مزدبگیر، که زود دیدگاه پرداخت‌کنندگان را پذیرفت. در پژوهشی با اسکن مغزی، افراد آثار هنری‌ای را که نشان گالری پرداخت‌کننده را داشت بیشتر پسندیدند و اصرار داشتند این نشان اثری نداشته است. اعلام تعارض منافع هم مشکل را حل نکرد: در پژوهشی که او شرح می‌دهد، مشاورانی که آن را اعلام کردند توصیه‌های جانبدارانه‌تری دادند.

آریلی خودکنترلی را منبعی می‌داند که با استفاده تحلیل می‌رود. کسانی که عددی طولانی را در ذهن نگه می‌داشتند بیشتر کیک را به میوه ترجیح دادند. در آزمایش‌های او، شرکت‌کنندگانی که اول یک تکلیف نوشتاری خسته‌کننده انجام داده بودند، بعد بیشتر تقلب کردند. توصیهٔ او: انتظار داشته باشید وسوسه در اواخر روز بیشتر پیروز شود، تصمیم‌های سخت را اول روز بگیرید و به جای تکیه بر اراده، از موقعیت‌های وسوسه‌انگیز دوری کنید.

ما از روی کارهایمان نتیجه می‌گیریم چه کسی هستیم. شرکت‌کنندگانی که عینک آفتابی برند معروف گرفتند و شنیدند بدلی است، در کارهای بعدی بیشتر از کسانی تقلب کردند که شنیده بودند عینک اصل است. در یک تکلیف طولانی، بسیاری اول کمی تقلب کردند و بعد ناگهان از هر فرصتی برای تقلب استفاده کردند؛ آریلی این را اثر «بی‌خیالش» می‌نامد، مثل رها کردن رژیم بعد از یک تکه کیک. یک دروغ کوچک می‌تواند راه دروغ بعدی را هموار کند.

کسانی که با کمک کلید پاسخ امتیاز آزمونشان را بالا بردند، پیش‌بینی کردند در آزمون تازه‌ای بدون کلید هم همان‌قدر خوب عمل می‌کنند، حتی وقتی پیش‌بینی درست پاداش نقدی داشت. دادن گواهی‌نامه برای امتیاز بادکرده این باور را محکم‌تر کرد. آریلی که در نوجوانی پس از سوختگی شدید مدت زیادی در بیمارستان بود، دربارهٔ دروغ‌های مصلحتی هم تأمل می‌کند، از جمله حرف‌های دلگرم‌کننده‌ای که مراقبانش به او می‌گفتند.

اغلب نمی‌دانیم چرا چیزی را انتخاب می‌کنیم، اما در ساختن دلیل‌های موجه مهارت داریم. آریلی اعتراف می‌کند یک بار پاسخ‌هایش را در سایتی که خودرو پیشنهاد می‌داد آن‌قدر تغییر داد تا همان خودروی کروکی را پیشنهاد کند که از اول می‌خواست. در پژوهش‌های او، افراد خلاق‌تر بیشتر تقلب کردند، اما هوش با تقلب ارتباطی نداشت. خلاقیت کمک می‌کند برای خودمان داستانی بسازیم که در آن هنوز کار درست را انجام می‌دهیم.

بی‌صداقتی سرایت می‌کند. وقتی بازیگری در اتاق، که به نظر هم‌دانشگاهی بقیه بود، آشکارا تقلب کرد و پول را برداشت و رفت، دیگر شرکت‌کنندگان بیشتر تقلب کردند. وقتی همان فرد پیراهن دانشگاه رقیب را پوشیده بود، این اثر کمتر شد. نکتهٔ آریلی این است که ما از گروه خودمان سرمشق می‌گیریم، به‌ویژه از صاحبان قدرت، و نادیده گرفتن تخلف‌های کوچک می‌تواند آرام‌آرام تصور همه از عادی بودن را تغییر دهد.

اغلب فکر می‌کنیم کار گروهی آدم‌ها را صادق نگه می‌دارد. آریلی می‌بیند که ممکن است برعکس باشد. وقتی شرکت‌کنندگان می‌دانستند پاداش با هم‌گروهی‌شان تقسیم می‌شود، بیشتر اغراق کردند و وقتی فقط هم‌گروهی سود می‌برد، از آن هم بیشتر. نظارت از نزدیک تقلب را متوقف کرد، اما وقتی هم‌گروهی‌ها با هم گپ زدند و آشنا شدند، تقلب برگشت. رابطه‌های طولانی هم می‌توانند مرزها را کم‌رنگ کنند، مثل مشاورانی که راحت‌تر چیزی را توصیه می‌کنند که به سود خودشان است.

بخش امیدوارکننده: اگر آدم‌ها کاملاً حسابگر بودند، خیلی بیشتر از این تقلب می‌کردند. متقلب‌های بزرگ در آزمایش‌های او کم بودند؛ هزینهٔ بزرگ‌تر از آدم‌های زیادی بود که کمی تقلب می‌کردند. آزمایش‌ها در چند کشور میزان پایهٔ مشابهی از تقلب نشان داد. پیشنهادهای او: یادآوری در لحظهٔ وسوسه، کاهش تعارض منافع و فرصت‌هایی برای شروع دوباره، مثل آیین اعتراف یا سال نو، که به آدم‌ها اجازه می‌دهد از نو آغاز کنند.